Rusya’nın su temini ve atık su sektörü, yaşlanan altyapı, yetersiz tarifeler ve kronik yatırım eksikliği arasında sıkışmış, derinleşen bir kriz içinde. Düzenlenen hizmetler piyasası yılda 588 milyar ruble gelir üretse de, sektörün GSYİH içindeki payı %0,24’e gerilemiş durumda. Bir analizin açıkça ifade ettiği gibi, sistem “bu uçurumdan çıkış için hiçbir mekanizma sunmuyor”.
Ekonomik Çöküş: Maliyetler Tarifeleri Aşıyor
Temel sorun, su hizmeti sunmanın maliyeti ile işletmelerin talep edebileceği tarifeler arasındaki açığın giderek büyümesi. 2018’den bu yana soğuk su temini maliyeti %85, atık su bertarafı %92 artarken, tarifeler yalnızca %45 ve %58 oranında arttı. 2014-2025 dönemi için marjinal ödeme endeksinin gerçek enflasyonun gerisinde kalması %39,1’e ulaştı.
Sonuç, kârlılığın istisna haline geldiği bir sektör. 2024’te su temini kuruluşlarının yalnızca %17’si ve atık su bertaraf kuruluşlarının %18’i kârlı faaliyet bildirdi. Sektörün brüt zararı 136 milyar rubleye ulaştı; su işletmelerinin %58,5’i zararla çalışıyor. Bu mali sıkışma işgücünü de vuruyor: konut ve kamu hizmetleri sektöründeki ücretler bölgesel ortalamanın %39 altında ve sektörde %21 personel açığı bulunuyor.
Altyapı: Onarılabileceğinden Daha Hızlı Bozuluyor
Rusya’nın su altyapısının fiziksel durumu, yenileme çabalarını aşan bir hızda bozuluyor. Her yıl kamu hizmet ağlarının yaklaşık %3’ü kullanılamaz hale gelirken, su ana hatlarının yalnızca %0,9-1,1’i ve kanalizasyon hatlarının %0,35-0,38’i değiştiriliyor. Stratejik hedef yıllık %5 değişim, ancak gerçekleşme %1 civarında. Yıpranmış kanalizasyon ağlarının payı 2024’te %46,1’e ulaştı ve büyümeye devam ediyor. Ülke genelinde 584.700 km su temini ağının 251.300 km’si ve 204.900 km kanalizasyon ağının 94.400 km’si değiştirilmesi gerekiyor.
Bölgesel farklılıklar çarpıcı. Yahudi Özerk Bölgesi’nde su temini ağlarının %78,1’i ve kanalizasyon ağlarının %80,8’i yıpranmış durumda. Tuva ve İnguşetya’da durum benzer; bu bölgeler sosyo-ekonomik gelişmişlik sıralamasının en altında yer alıyor ve modernizasyonu kendi başlarına finanse edemiyor.
Halk sağlığı üzerindeki sonuçlar ağır. Rusya’nın her dokuz sakini hâlâ merkezi sistemlerden kaliteli içme suyuna erişemiyor ve ağların bozulma hızı göz önüne alındığında bu rakamın önümüzdeki yıllarda daha da kötüleşmesi bekleniyor.
Su Kayıpları ve Çevresel Etki
Yüksek su kayıpları sektörün verimsizliğini daha da artırıyor. Konut-kamu hizmetleri ve tarımda dağıtım ağlarının düşük teknik seviyesi ve önemli yıpranması nedeniyle kayıplar %30-40’a ulaşıyor. Bu, hem hayati bir kaynağın israfı hem de su taşımacılığı için elektrik maliyetlerinin yılda on milyarlarca rubleye ulaştığı önemli bir enerji yükü anlamına geliyor.
Çevresel tablo da aynı derecede endişe verici. Yılda yüzey su kütlelerine deşarj edilen yaklaşık 37,5 milyar metreküp atık suyun 14,4 milyar metreküpü arıtma gerektiriyor. Bunun %66’sı (yaklaşık 9,5 milyar metreküp) yetersiz arıtılmış olarak, yaklaşık %10’u (1,4 milyar metreküp) ise hiç arıtılmadan kirli olarak deşarj ediliyor. Yalnızca %24’ü belirlenen standartları karşılıyor.
Modernizasyon Zorluğu: Para ve Mekanizmalar
“Yaşam için Altyapı” ulusal projesinin bir parçası olan “Kamu Altyapısının Modernizasyonu” federal projesi bu sorunları ele almayı amaçlıyor. 2025-2030 arasında 88 bölgede yürütülen proje, 2.000 içme suyu temini ve arıtma tesisi, 7.300 su arıtma tesisi, 88.000 km su temini ağı, 3.700 atık su tesisi ve 26.700 km kanalizasyon ağının inşasını ve yeniden yapılandırılmasını hedefliyor. Amaç 20 milyon vatandaş için kamu hizmetlerini iyileştirmek.
Finansal gereksinimler muazzam. Mart 2024 başkanlık direktifi, 2030’a kadar kamu altyapısı modernizasyonu için özel yatırımlar dahil 4,5 trilyon ruble finansman belirledi. Ancak kapsamlı planlardaki ihtiyaç 9,11 trilyon rubleye ulaşıyor. 4,5 trilyonluk hedefin 3,57 trilyonu güvence altında; 1,57 trilyonu bütçelerden ve 1,98 trilyonu bütçe dışı kaynaklardan. Ek 1 trilyon ruble finanse edilmiyor.
Uzmanlar, yalnızca bütçe fonlarının sorunu çözemeyeceğini vurguluyor. Şu anda su temini ve sanitasyona yapılan yatırımların %50’ye kadarı bütçelerden geliyor; uzun vadeli finansal araçlar neredeyse hiç kullanılmıyor. Özel yatırımı çekmenin kilit koşulu, yatırılan sermayenin geri dönüşünün garanti edilmesi; ancak mevcut tarife modeli bunu sağlamıyor.
Kalite mi Maliyet mi İkilemi
Sektör uzmanları, modernizasyon projelerinin nasıl tedarik edildiğinde yapısal bir kusur tespit etti. Kamu alımlarını düzenleyen 44 sayılı Federal Yasa, yaşam döngüsü maliyeti yerine en düşük fiyatı önceliklendiriyor. Rusya Su Temini ve Sanitasyon Birliği icra direktörü Elena Dovlatova, “Kazanan, kaliteli bir çözüm sunan değil, işi en düşük maliyetle tamamlayabilen kişi oluyor” diyor. Ucuz malzeme satın alan yüklenicilerin boruları düzgün yerleştirmek veya toprağı güçlendirmek için çok az teşviki var; bu da onarım için ek harcama gerektiren kopmalara ve kazalara yol açıyor.
Teknolojik Yanıtlar
Sistemik krizin ortasında bazı teknolojik yenilikler ortaya çıkıyor. Gubkin Rusya Devlet Petrol ve Gaz Üniversitesi bilim insanları, uzak petrol ve gaz tesisleri için otonom bir atmosferik su hasat ünitesi geliştirdi. Saha testlerinde ünite, sekiz saatlik bir döngüde aktif alanın metrekare başına 13,2 litre özgül verimlilik elde etti. Ölçeklendirilmiş bir modül, uygun koşullar altında günde 40 litreye kadar sağlayabilir.
İleriye Giden Yol
Rusya su sektörü temel bir ikilemle karşı karşıya: mevcut yörüngesinde devam edemez, ancak gerilemeyi tersine çevirmek için gereken finansal ve düzenleyici mekanizmalar eksik. Modernizasyon projesi bir çerçeve ve önemli finansman sağlıyor, ancak ihtiyaçlar ile kaynaklar arasındaki fark büyük ve tarife modeli özel sermayeyi ölçekte çekmek için gerekli getiriyi üretemiyor.
Sektörün gerilemesi yalnızca teknik veya finansal bir sorun değil; Rusya’nın milyonlarca insanın günlük yaşamını etkileyen altyapıyı modernize etmek için kurumsal kapasiteyi harekete geçirip geçiremeyeceğinin bir testi. Her dokuz vatandaştan biri güvenli içme suyuna erişemezken ve ağlar onarılabileceğinden daha hızlı bozulurken, riskler daha yüksek olamaz.
